Eeuwenoud anker gevonden op de Hellegatsplaten: ”Je wordt even teruggeworpen in de tijd”

OOLTGENSPLAAT - Wat begint als een routineklus, eindigt soms in een onverwachte ontdekking. Dat gebeurde begin dit jaar op de Hellegatsplaten, waar tijdens maaiwerkzaamheden plotseling een historisch scheepsanker uit de grond tevoorschijn kwam. Wat eerst leek op een onopvallend stuk staal, bleek al snel een bijzonder reliek uit een tijd waarin het gebied er totaal anders uitzag.

Door Saskia van den Berg-Hameeteman

Boswachter Vera Willemsen van Staatsbosbeheer herinnert zich het moment nog goed. “In januari waren we bezig met reguliere beheerwerkzaamheden. Tijdens het maaien stuitte de machine op een stuk staal. Er stak een driehoekig deel uit de grond, maar we hadden nog geen idee wat het was. Toen we het verder uitgroeven, bleek dat kleine stukje onderdeel van een groot anker.”

De vondst bleek al snel meer dan bijzonder. Het gaat om een zogenoemd admiraliteitsanker, een type dat veel werd gebruikt in de achttiende en vroege negentiende eeuw. Toch zit de echte waarde volgens Willemsen niet alleen in het object zelf. “Het type anker is op zichzelf niet per se uniek. Maar de plek waar het gevonden is, maakt het verhaal zo interessant. Het laat zien hoe anders dit gebied er vroeger uitzag.”

Dynamisch watergebied

Waar nu rust, natuur en vogels de boventoon voeren, lag ooit het Hellegat: een drukbevaren en beruchte vaarroute. Schepen richting onder meer Rotterdam en Dordrecht trokken hierlangs, maar de omstandigheden waren verraderlijk. Sterke stromingen, verschuivende zandbanken en veranderende geulen maakten het gebied onvoorspelbaar.

“Schepen kwamen hierlangs of zochten er een tijdelijke ankerplaats”, legt Willemsen uit. “Het is goed denkbaar dat er iets misging. Misschien tijdens een storm, of doordat een schip in de problemen kwam en het anker moest loslaten. Dat soort scenario’s passen bij dit gebied.”

Hoe het anker precies op deze plek terecht is gekomen, is nog niet bekend. Daar wordt de komende tijd onderzoek naar gedaan. “We hopen te achterhalen of het anker bewust is achtergelaten of dat er een andere gebeurtenis achter zit. Ook hopen we erachter te komen van welk type schip het afkomstig is. Zo wordt er gedacht aan een baggerschip, maar anderen vermoeden juist dat het anker daarvoor te diep lag en van een ander type schip afkomstig is. De kans dat we daar meer over te weten komen, achten we best groot.” De uitkomst van het onderzoek kan aanleiding geven om na het broedseizoen verder te zoeken.

Van vaarroute naar natuurgebied

Het contrast met nu is groot. Sinds de aanleg van de Deltawerken in de tweede helft van de twintigste eeuw veranderde het gebied ingrijpend. Door de afsluiting van het Haringvliet in 1970 en de aanleg van de Philipsdam in 1987 verdwenen de sterke stromingen. Het Hellegat verloor zijn functie als vaarroute en zand en slib kregen de kans zich op te hopen.

Langzaam maar zeker ontstonden de platen zoals we die nu kennen: een gevarieerd Natura 2000-gebied met rietvelden, grazige delen, open water en struweel. Grote grazers zoals heckrunderen en fjordenpaarden houden het landschap open, aangevuld met beheerwerkzaamheden zoals maaien — precies het werk dat leidde tot deze vondst.

Opvallend goed bewaard

Wat direct opviel, was de staat van het anker. “Het zag er opvallend goed uit”, zegt Willemsen. “Waarschijnlijk komt dat doordat het al die tijd diep in de bodem heeft gelegen. Daardoor is het goed beschermd gebleven.”

Juist die goede staat maakt het ook kwetsbaar. Zodra het anker wordt blootgesteld aan lucht, kan het materiaal gaan oxideren. Daarom is het inmiddels overgebracht naar een werkschuur, waar het verder wordt onderzocht en behandeld. “Zonder die behandeling kan het op termijn beschadigen. Dat willen we natuurlijk voorkomen.”

Tekst gaat verder onder de foto.

Kans om verhaal zichtbaar te maken

Voor Willemsen is de vondst meer dan alleen een historisch object. “Toen ik het anker zag, werd ik echt even teruggeworpen in de tijd. Tegelijk zag ik ook meteen een kans. Dit helpt enorm om het verhaal van dit gebied zichtbaar en tastbaar te maken voor bezoekers.”

Die gedachte vormt de basis voor een groter plan. Staatsbosbeheer onderzoekt de mogelijkheid om het anker een prominente plek te geven bij een nieuwe uitkijktoren op de Hellegatsplaten. De huidige toren, die in 1999 werd gebouwd als onderdeel van de Vogelboulevard, is enkele jaren geleden gesloten vanwege veiligheidsproblemen.

“We willen een nieuwe, duurzame toren realiseren”, vertelt Willemsen. “Door het anker daaraan te koppelen, ontstaat één verhaal. Het anker vertelt de geschiedenis, de toren laat het landschap beleven.”

Het idee is om het anker bij de ingang van het wandelpad te plaatsen, voorzien van een informatiepaneel. Bezoekers krijgen zo eerst het verhaal van vroeger mee, voordat ze vanaf de toren uitkijken over het huidige landschap. Wanneer het anker voor het publiek te bezichtigen is, is nog niet bekend. 

Tekst gaat verder onder de foto. 

Een impressie van hoe het eruit kan gaan zien.  

Financiering grootste uitdaging

De plannen sluiten aan bij de erfgoedlijn Historisch Haringvliet, waarin het zichtbaar maken van watergeschiedenis centraal staat. Toch is realisatie nog niet vanzelfsprekend. “Het plan is kansrijk ontvangen, maar het blijft ambitieus”, zegt Willemsen. “Een duurzame uitkijktoren is niet goedkoop.”

De grootste uitdaging ligt dan ook bij de financiering. “We zijn al lang op zoek naar mogelijkheden. Kwaliteit kost nu eenmaal geld, maar we willen een toren die lang meegaat en niet kwetsbaar is. Ik heb er vertrouwen in dat het gaat lukken.”

Natuur blijft leidend

Belangrijk uitgangspunt is dat de natuur niet wordt verstoord. De Hellegatsplaten zijn een afgesloten Natura 2000-gebied en dat blijft zo. “De beleving vindt plaats vanaf de randen, via de Vogelboulevard en de toren. De toegankelijkheid verandert niet, dus extra verstoring blijft uit.”

Nieuwsgierigheid prikkelen

Voor Willemsen zit de kracht van de vondst vooral in wat het losmaakt. “Zo’n anker maakt mensen nieuwsgierig. Je kijkt toch anders naar het gebied als je weet wat zich hier vroeger heeft afgespeeld.”

Als het aan haar ligt, draagt het project straks bij aan meer bewustwording. “Ik hoop dat mensen niet alleen genieten van wat ze zien, maar ook begrijpen wat zich hier heeft afgespeeld. Dat verleden en heden samenkomen.”

En misschien is dat wel de grootste waarde van het anker: een stille boodschapper uit een verdwenen wereld, die het verhaal van de Hellegatsplaten opnieuw tot leven brengt.