“Wat ik doe heet zandstralen, maar er komt geen zand meer aan te pas”

GOEDEREEDE - Langere tijd maakte ze grafmonumenten, herdenkingsstenen en -platen en van ornamenten en afbeeldingen voorzien glas voor opdrachtgevers van buiten Goeree-Overflakkee. Maar daar is verandering in gekomen. Er staan onder meer al 54 door Ellen van der Bok gemaakte naamstenen bij eilandelijke kreken en een glaskunstwerk aan de haven van Stellendam. Daar komen vier stenen met gedichten bij. De eerste twee zijn voor het eind van het jaar geplaatst, de andere twee volgen in de eerste weken van 2024.

Door Kees van Rixoort

Ellen van der Bok heeft een bijzonder beroep. Ze is zandstraler. Met de hand straalt ze figuren, letters, logo’s in glas en steen. Haar bedrijf, gevestigd in Goedereede, heeft ze Glas & Steen genoemd. Dat wil echter niet zeggen dat ze zich beperkt tot deze twee materialen. Ook graniet, hout, roestvrijstaal en cortenstaal voorziet ze van figuren.

“Er zijn in Nederland maar vier mensen die met de hand zandstralen”, zegt Ellen. “Er zijn nog meer zandstralers, maar die stralen machinaal.” Met de hand kun je het meest verfijnd te werk gaan. Ter illustratie toont ze het wapen van de provincie Zuid-Holland dat ze op de zijkant van de stenen met gedichten heeft gestraald. Het is niet groot, maar zelfs de lettertjes eronder zijn prima leesbaar: Vigilate Deo Confidentes (Waakt, vertrouwend op God).

Straalmiddel

Het stralen gebeurt in een aparte ruimte in haar atelier. “Als ik bezig ben heb ik een speciaal pak aan en een helm op. Het stralen gebeurt met gevarieerde druk op ongeveer een halve meter afstand. Wat ik doe heet zandstralen, maar er komt geen zand meer aan te pas. Dat mag niet meer. Tegenwoordig gebruik ik aluminiumoxide als straalmiddel.”

Het stralen is een kwestie van opperste concentratie. “Je bent voor de volle honderd procent bezig, zowel lichamelijk als geestelijk. Het draait om concentratie en om je oog-handcoördinatie. Je mag niet verslappen, geen moment, ook al ben je een paar uur bezig”, zegt Ellen, die vijfendertig jaar ervaring in huis heeft.

Ambacht en kunst

Is zandstralen – de term dekt de lading dus niet meer – een ambacht of een kunstvorm? Ellen hoeft niet lang na te denken over die vraag. “Allebei, het is een combinatie.” Een combinatie die dus slechts vier mensen in ons land beheersen.

De opdracht die Ellen nu onder handen heeft, is het leveren van vier natuurstenen plaquettes met gedichten. De gedichten zijn gemaakt door leerlingen van de CSG Prins Maurits in Middelharnis en het collectief De Reizende Dichters. Ze komen bij vier kreken – de Vliegers bij Middelharnis, het Paardengat in Herkingen, de Manezee bij Dirksland en de Klinkerlandsche Wetering bij Nieuwe-Tonge – en zijn bedoeld om de emoties van voorbijgangers aan te spreken en om hen te inspireren.

Het is een project in het kader van de Erfgoedlijn Historisch Haringvliet. De gemeente Goeree-Overflakkee is opdrachtgever. Na het plaatsen van de stenen in december en januari volgt later in 2024 de feestelijke onthulling.

Een golf

“Ik voer de hele opdracht uit”, zegt Ellen. “Van het ontwerp tot de plaatsing bij de kreken. Omdat het over water in het landschap gaat zijn het stenen in de vorm van een golf. De gedichten komen erop door de ruimte tussen de letters weg te stralen. Dat heet verhoogd stralen. Je moet er natuurlijk wel voor zorgen dat de oppervlakte rond de letters egaal is. Verdiept stralen kan ook, maar dan komt er zand en vuiligheid in de letters. Nu blijven de dichtregels beter leesbaar. Met een beetje water en een zachte borstel is de steen weer schoon.”

De plaatsing is geen sinecure. Sokkel en steen wegen samen 563 kilo. Er is een vrachtwagentje met kraan nodig om de gedichten in het landschap te brengen en op een betonnen fundament te zetten en te verankeren. Gelukkig beschikt Ellen over zo’n wagen. Eerder kwam die van pas bij het plaatsen van 54 naamstenen bij kreken, verspreid over het hele eiland.

Garnalenvisserij

Ook dat was een project van de Erfgoedlijn. Verder is aan de haven van Stellendam een voorstelling op een glasplaat te zien, die de sfeer van de garnalenvisserij in vroeger tijden uitbeeldt. Om die sfeer te pakken te krijgen sprak Ellen met vissers en bestudeerde ze de geschiedenis van de garnalenvisserij in Stellendam. “Het was een zwaar leven. Dat heb ik geprobeerd uit te beelden.”

Glas & Steen werkt voor particulieren en verscheidene andere opdrachtgevers. Naast collega-kunstenaars gaat het bijvoorbeeld om het waterschap en gemeenten. Voor de gemeente Goeree-Overflakkee maakte het artistiek-ambachtelijke bedrijf in Goedereede onder andere een plaquette met de namen van de slachtoffers van de Watersnoodramp in Nieuwe-Tonge en een kunstwerk op de begraafplaats. Ook ontfermde Glas & Steen zich over de grafstenen van de Watersnoodramp in Den Bommel, die op het kerkhof bij de oude dorpskerk liggen.

Je hoofd in

De vier gedichten, die binnenkort bij de kreken zijn te zien, kent Ellen inmiddels min of meer uit haar hoofd. “Als je aan het stralen bent, lees je de woorden. De regels gaan je hoofd in. De dichters heb ik nog niet ontmoet, maar hun gedichten ken ik.”