Expositie ‘D’n tied van d’n elektriek’ toont innovaties in het dagelijks leven van toen
SOMMELSDIJK - Van vloervarken naar stofzuiger, van kolenstoof naar elektrisch kacheltje, van schrijfmachine naar laptop en van tobbe naar wasmachine. De komst van elektriciteit heeft het dagelijks leven ingrijpend veranderd. Daarover gaat de tentoonstelling ‘D’n tied van d’n elektriek’, die op vrijdag de dertiende februari van start gaat in het Streekmuseum Goeree-Overflakkee.
Door Kees van Rixoort
De tentoonstelling is een onderdeel van een groter project, dat het hele jaar 2026 inzoomt op honderd jaar elektriciteit op Goeree-Overflakkee. In 1926, dit jaar precies een eeuw geleden, was Stellendam het eerste dorp op het eiland met elektrische aansluitingen. De andere dorpen volgden, tot Goeree-Overflakkee uiteindelijk halverwege de twintigste eeuw geheel was geëlektrificeerd.
Tijdlijn
Het zijn jaartallen die zijn te zien op de tijdlijn die in het Streekmuseum is opgehangen. De tijdlijn begint al eerder dan 1926 en vermeldt bijvoorbeeld ook de oprichting van de Elektriciteitscommissie in 1920 en, bijna een decennium verder terug, een krantenartikel in de Maas- en Scheldebode over de keuze tussen gas en elektriciteit. Op oostelijk Flakkee viel de keuze op het stichten van een gasfabriek, wat een verklaring is voor de late overgang van dit deel van het eiland op elektriciteit. Oude-Tonge was in 1950 het laatste dorp van heel Nederland dat kennismaakte met ‘D’n tied van d’n elektriek’.
EMGO
De tijdlijn vermeldt uiteraard ook de oprichting van de Elektriciteitsmaatschappij Goeree-Overflakkee (EMGO) in 1930. Het bedrijf, dat medio jaren negentig opging in een groter geheel dat nu Eneco heet, beschikte in het kantoor aan de Hoflaan over een eigen ‘museum’. Uit die collectie is nu het een en ander te zien in het Streekmuseum, naast objecten van andere herkomst. Zo is er een fraai kunstwerk van glas en eilandelijk zand dat in 1980 is gemaakt ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de EMGO.
Bij kaarslicht
Een glas-in-loodraam met de woorden ‘Energie’, ‘Kracht’ en ‘Warmte’ herinnert aan een eerder jubileum, in 1955. Met de viering van deze vijfentwintigste verjaardag gaat een prachtige anekdote gepaard. Tijdens het diner in het Meijer Theater viel de stroom uit… Op de tafels verschenen kaarsen om een einde te maken aan de duisternis en zo het feest te kunnen voortzetten. Foto’s van het diner bij kaarslicht zijn een onderdeel van de tentoonstelling.
Klimschaatsen
Te zien zijn ook porseleinen isolatoren die boven op bokken - elektriciteitspalen - stonden en ‘schaatsen’ die EMGO-medewerkers gebruikten om naar boven te klimmen. Een grote foto laat zien hoe dat klimschaatsen eruitzag, net zoals een klein kunstwerkje dat alle personeelsleden van de Flakkeese elektriciteitsmaatschappij ooit cadeau kregen.
De EMGO speelt een prominente rol in ‘D’n tied van d’n elektriek’. Maar er is nog veel meer te zien in het Streekmuseum. In verscheidene kamertjes zijn voorwerpen tentoongesteld die de veranderingen illustreren. Zo staan in het Flakkeese kamertje de verwarmingsmogelijkheden van weleer - een warmwaterstoof, een kolenstoof, een kolenkachel - naast innovaties als het elektrische kacheltje die hun intrede deden in ‘D’n tied van d’n elektriek’.
Eersteklas fabricaten
De stofzuiger kwam in de plaats van het vloervarken en het veger-en-blik. ‘Houdt uw huis schoon door het gebruik van een stofzuiger, daarmee bespaart u kracht en tijd’, meldt een advertentie die naast een blauwe Erres-sledestofzuiger is geplaatst. Het is een advertentie van de EMGO om mensen attent te maken op de ‘eersteklas fabricaten’ die in de showroom van het bedrijf aan de Voorstraat in Middelharnis verkrijgbaar zijn.
Uit die advertentie blijkt dat stofzuigers in de beginjaren van ‘D’n tied van d’n elektriek’ niet bepaald goedkoop waren. En dat gold ook voor andere elektrische apparaten, zoals radio’s. Een luxe Philips Standaard Combinatie-radio kostte, zoals een advertentie toont, in 1929 288,25 gulden. Betaalde je liever in twaalf maandelijkse termijnen, dan kwam je zelfs uit op 306,70 gulden. En dat terwijl een arbeider in die tijd gemiddeld 35 gulden per week verdiende. Voor wie zo’n uitgave te hoog gegrepen was en toch graag naar de radio luisterde, was er een goedkoper alternatief: distributieradio.
Broodrooster zonder glans
Strijkijzers, kookplaten, klokken, lampen - wie de tentoonstelling in het Streekmuseum bezoekt, krijgt het allemaal te zien. Er staat zelfs een gietijzeren schakelkast met zes groepen die ooit een huis in Middelharnis uit 1930 van elektriciteit voorzag. Het vermelden waard is nog een broodrooster, die de Watersnoodramp van 1953 overleefde, maar door het zoute water wel zijn chromen glans verloor.
Wethouder Petra ’t Hoen opent ‘D’n tied van d’n elektriek’ op vrijdag 13 februari, om 15.00 uur. De tentoonstelling is tot eind 2026 te zien. Het Streekmuseum organiseert in de loop van het jaar verscheidene extra activiteiten, zoals rondleidingen, een lezing van archivaris Jan Both over honderd jaar elektriek op Goeree-Overflakkee en wellicht excursies voor schoolklassen. Een promotiefilmpje voor ‘D’n tied van d’n elektriek’ is in de maak.
