Commentaar: Algoritme
Mensen die regelmatig op sociale media te vinden zijn, zullen het wel herkennen: klik je op een bericht, dan krijg je bij het verder scrollen nog veel meer van dat soort berichten met dezelfde strekking. En voor je het weet kun je zomaar belanden in de fuik van een bepaalde visie of overtuiging.
Door Gert Klok
Klik dat leuke kattenfilmpje aan en hup, je krijgt er nog tien onder je neus. En daarna nog vijftig. Welkom bij het fenomeen dat een algoritme heet. Een soort rekenregel of systeem dat bepaalt welke informatie jij te zien krijgt. Op platforms als Facebook, Instagram, YouTube en TikTok kijkt zo’n algoritme naar wat je leuk vindt, waar je op klikt en hoe lang je ergens naar kijkt, en laat daarna meer berichten zien die daarop lijken.
En dat heeft steeds grotere gevolgen. Die kattenfilmpjes zijn hooguit een verspilling van je tijd. Iets waar sociale media sowieso erg goed in zijn. Het gebeurt echter ook met belangrijke, grote onderwerpen die het nieuws beheersen.
Eenzijdig
Het Commissariaat voor de Media deed onderzoek naar hoe sociale media de meningsvorming van mensen beïnvloeden. De conclusies van dat onderzoek zijn ronduit zorgwekkend. “Het publieke belang van vrije en geïnformeerde meningsvorming staat door sociale media en hun feeds onder steeds grotere druk”, aldus het Commissariaat. Anders gezegd: algoritmes op sociale media hebben direct invloed op hoe mensen hun mening vormen over bepaalde onderwerpen. Het probleem daarvan is dat zo’n algoritme ervoor kan zorgen dat mensen eenzijdige informatie voorgeschoteld krijgen. Voeg daarbij dat sociale media voor steeds meer mensen, zeker jongeren, een belangrijke nieuwsbron zijn, en het probleem mag duidelijk zijn.
Een tweede conclusie uit het onderzoek is dat de risico’s niet alleen theoretisch zijn. Volgens het rapport zijn feeds, behalve handig, ook “aantoonbaar riskant voor onze democratie gebleken”. Ze “beïnvloeden en verstoren wat wij als burgers zien én wie wij volgen” en gaan volgens het Commissariaat in de huidige praktijk “ten koste van vrije en geïnformeerde meningsvorming”. Berichten van betrouwbare nieuwskanalen kunnen daardoor minder zichtbaar worden, terwijl ze vaak onmisbaar zijn voor het vormen van een weloverwogen mening.
Gevaar
Oplossingen voor dit probleem zijn er zeker. Volgens het Commissariaat moeten platforms hun feeds anders ontwerpen en moeten toezichthouders en beleidsmakers bestaande Europese regels actiever inzetten. Daarmee komt een hardnekkig probleem om de hoek kijken: de machtige positie van techbedrijven, met gigantische financiële middelen én veel invloed op het wereldtoneel. Zolang hun verdienmodel draait op aandacht, botsen publieke belangen al snel met commerciële belangen.
Het werk van journalisten is door de opkomst van sociale media alleen maar belangrijker geworden. Niet omdat ze de waarheid in pacht hebben, maar omdat hun werk juist begint waar het algoritme ophoudt: bij controleren, doorvragen, wegen en context geven.
Een algoritme vraagt niet of iets klopt. Het vraagt vooral of iets werkt. Of mensen blijven kijken. Of ze doorklikken. Of ze reageren. En juist daarin zit het gevaar, want wat dankzij een algoritme veel aandacht krijgt, is niet automatisch waar. Wat vaak wordt gedeeld, is niet automatisch belangrijk. En wat steeds opnieuw in je feed verschijnt, is niet automatisch het hele verhaal.
Waarheidsvinding
Daarom is het goed om jezelf af en toe een ongemakkelijke vraag te stellen: waarom krijg ik dit eigenlijk te zien? Niet om sociale media helemaal af te schrijven, al zou de wereld er aanzienlijk van opknappen, maar wel om scherper te kijken. Naar de bron. Naar wat in het gepresenteerde verhaal ontbreekt. Naar wie er belang heeft bij de boodschap.
Voor lokale journalistiek ligt daar een duidelijke opdracht. Niet meedeinen op elke online golf, maar blijven uitzoeken wat er speelt. De samenleving heeft meer nodig dan berichten die toevallig goed passen in een feed. Ze heeft betrouwbare informatie nodig, tegengeluid, duiding en verhalen die niet vanzelf boven komen drijven. Juist ook lokaal. Daar waar besluiten, geruchten en meningen direct gevolgen hebben voor mensen.
Misschien is dat wel de belangrijkste les uit het onderzoek: wie alleen kijkt naar wat het algoritme voorschotelt, ziet nooit het hele verhaal. En wie nooit buiten zijn eigen feed kijkt, verwart vroeg of laat herhaling met waarheid.