“Het is een hulpmiddel, geen vervanging”
OOLTGENSPLAAT - Waar binnen kerkelijke kring regelmatig terughoudend wordt gesproken over kunstmatige intelligentie (AI), kiest ds. Martin van den Hoorn van de Hervormde Gemeente in Ooltgensplaat een andere benadering. Hij gebruikt AI bewust en regelmatig, maar hanteert duidelijke grenzen. "Het kan veel, maar je moet weten wat je doet en kritisch blijven op de uitkomsten."
Door Kasper Nipius
Volgens de predikant ligt de kracht van AI vooral in structuur en consistentie. "AI werkt strikter en consequenter dan mensen. De opbouw is logischer en de tekst heeft meer samenhang. Dat is een kracht en een gevaar. Mensen kunnen inconsequent zijn of houden vaak terecht rekening met gevoeligheden." Dat maakt AI volgens hem een bruikbaar hulpmiddel bij het ordenen van gedachten en het verhelderen van complexe onderwerpen.
Gestructureerd en samenhangend
Hij noemt een concreet voorbeeld. "Als ik vraag: 'Geef vanuit de gereformeerde theologie weer hoe je kunt denken over AI', dan geeft ChatGPT een verrassend mooie uitkomst. Er volgt een gestructureerde weergave." Tegelijk blijft hij kritisch. "De vraag is natuurlijk wel: hoe weet je of het klopt?" Door zijn theologische opleiding kan hij de uitkomsten kritisch beoordelen.
AI heeft bekende gevaren. Soms verzint AI informatie ('hallucinaties'), geeft het overtuigende maar foute antwoorden en gaat het uit van waarschijnlijkheid in plaats van waarheid.
Als hij een preek maakt, staat één uitgangspunt voorop. "Ik wil eerst de stem van God verstaan, door exegese en persoonlijk luisteren naar de Bijbel. Daarna gebruik ik hulpmiddelen om iets uit te diepen en om de context goed te begrijpen." Daarmee plaatst hij AI nadrukkelijk op een tweede plaats. "Het mag nooit leidend worden."
AI stemt zich af op de gebruiker
Volgens hem past AI zich merkbaar aan de gebruiker aan. "AI weet dat ik een predikant ben. Niet letterlijk, maar het leidt dat af uit de vragen die ik stel. Ik vraag bijvoorbeeld hoe ik iets beter en duidelijker kan formuleren in een preek." Dat maakt AI effectief, maar ook verraderlijk: de uitkomst klinkt overtuigend, ook als het niet klopt. "Het risico van AI is zelfbevestiging. Dat betekent dat AI je gelijk geeft terwijl je dat misschien niet hebt."
In de praktijk gebruikt hij AI op verschillende manieren. "Soms vraag ik hulp bij het vinden van de juiste taal en inhoud om iets duidelijk en aansprekend naar voren te brengen voor jongeren van 15 tot 20 jaar."
Ook bij catechese ziet hij mogelijkheden. "Ik vraag bijvoorbeeld om een opzet voor hoe ik een onderwerp kan behandelen tijdens de catechisatie." Daarbij gaat het nadrukkelijk om ondersteuning. "Je krijgt een denklijn aangereikt, maar je moet zelf kiezen en het zelf invullen."
Daarnaast gebruikt hij AI bij het brainstormen en het vinden van passende Bijbelgedeelten. "Pas vroeg ik om tien Bijbelteksten voor een bijzondere gelegenheid. Die kwamen vlot. En ik vroeg daarna nog om tien. Ook die kwamen vlot. Dat voorkomt dat je in je persoonlijke voorkeuren blijft hangen." Dat soort toepassingen ziet hij als praktisch en tijdbesparend, maar alleen bruikbaar na controle.
Doorbreekt denkpatronen
AI kan volgens hem ook helpen om vastgeroeste denkpatronen te doorbreken. "Soms zitten we vast in een bepaalde manier van kijken of denken. AI kan helpen om daaruit te stappen." Hij noemt als voorbeeld het zoeken naar troostrijke Bijbelgedeelten voor mensen in psychische nood. "Dan kan AI suggesties doen waar je zelf niet direct aan dacht."
Binnen het gemeentewerk ziet hij eveneens kansen. "Er zijn soms ideeën om iets nieuws te gaan doen. Het kan dan handig zijn om met behulp van AI zo'n idee verder uit te werken of concreet te maken." Toch blijft ook daar de kritische vraag centraal staan: klopt het, en past het bij de inhoudelijke lijn? AI ordent informatie, maar bepaalt geen waarheid.
Tegelijk benoemt hij nadrukkelijk de risico's. "We kunnen te veel uit handen geven." Volgens de predikant ligt gemakzucht dan op de loer. "Als je het gaat gebruiken als vervanging van eigen denken en Bijbelstudie, dan raak je iets essentieels kwijt." Ook wijst hij op een bredere ontwikkeling. "Een familielid is programmeur. Hij snapt programmeertalen. Hij zegt dat hij nu beter een andere baan kan gaan zoeken, omdat AI zijn werk grotendeels overneemt."
AI als vriend?
De predikant trekt een duidelijke grens. "AI als vriend zou ik niet doen en ook niet willen. AI kan ons niet gelukkig maken." Daarmee verzet hij zich tegen een ontwikkeling waarin technologie een te grote plaats krijgt in het persoonlijke leven. "Je moet onderscheiden wat hulpmiddel is en wat wezenlijk is."
Zijn houding ten opzichte van technologie is breder dan alleen AI. "Kritisch gebruik is belangrijk bij technische middelen zoals tv, social media of AI." Hij maakt daarin bewuste keuzes. "Ik gebruik wel WhatsApp, maar verder geen sociale media. Tegelijk gebruik ik mijn mobiel wel om de Bijbel te lezen." Het gaat volgens hem om een evenwichtige omgang.
Tablet op de preekstoel
Die praktische benadering komt ook terug in zijn manier van werken. Op de preekstoel gebruikt hij een tablet. "Daar staat mijn preekschets op. Sommige predikanten schrijven alles met pen en papier of maken een printje. Ik heb als implementatieconsultant in de ICT gewerkt, dus ik kijk daar misschien wat praktischer tegenaan."
De voordelen zijn volgens hem duidelijk. "In onverwachte omstandigheden heb ik mijn complete bibliotheek en alle preekschetsen bij de hand. Op vakantie kon ik zo invallen toen een predikant uitviel."
Hij gebruikt daarbij onder meer Logos Bible Software. "Daarin staan digitale boeken, mijn preekregister en preekschetsen. Het systeem houdt zelfs bij welke versie van een preekschets ik heb gebruikt in een bepaalde gemeente." Dat geeft volgens hem overzicht en gemak.
Veel uren schermtijd per dag
Tegelijk blijft hij alert op de invloed van technologie. "Het verontrust mij hoeveel uren per dag mensen achter een scherm zitten. Ook ik zit door mijn werk veel achter een scherm." Dat vraagt volgens hem om bewust omgaan met tijd en aandacht. "Zelf bevraag ik mij regelmatig op mijn schermgebruik en kijk ik hoe ik minder afhankelijk van het scherm kan zijn."
Zijn houding ten opzichte van AI laat zich samenvatten als nuchter en doordacht. "Gebruik wat bruikbaar is, maar blijf kritisch." Daarbij zoekt hij actief naar verdieping. "Ik vind het mooi om mensen te spreken die er nog meer van weten dan ik. Zo blijf ik leren."
Voor de toekomst verwacht hij dat AI een blijvende rol speelt. "De ontwikkeling gaat snel en zal alleen maar verdergaan." Juist daarom pleit hij voor bezinning. "Niet alleen technisch, maar ook inhoudelijk. Wat betekent het voor hoe we denken, werken en geloven?" Volgens hem ligt daar een blijvende opdracht. "AI verandert veel, maar niet de waarheid waar het om draait."
