“Dan zet ik de Heilige Geest buitenspel”
MIDDELHARNIS - Dominee Ad Vastenhoud van de Hervormde Gemeente van Middelharnis vertelt over het gebruik van moderne middelen. "AI is handig, maar ik beschouw de uitkomst van ChatGPT als een boek. Ik check, beoordeel en beslis wat ik wil gebruiken", aldus Vastenhoud. Een preek laat hij niet door AI maken.
Door Kasper Nipius
Kunstmatige intelligentie (AI) kan veel, maar heeft geen verbinding met God. Het hoort daarom niet thuis op de preekstoel, vindt dominee Ad Vastenhoud uit Middelharnis. Hij gebruikt AI sporadisch en bewust begrensd. Volgens hem laat AI geen ruimte voor het werk van de Heilige Geest. "Vragen aan ChatGPT: ‘Geef mij een preek van 2500 woorden over deze tekst’? Nee, dat doe ik niet."
Technologie versus geloof
Natuurlijk weet Vastenhoud middelen als ChatGPT te vinden, maar hij gebruikt het terughoudend. "Het is handig, maar een app kan God niet liefhebben en vanuit die relatie iets doorgeven", licht hij toe.
Voor praktische vragen kan ChatGPT nuttig zijn. Als voorbeeld noemt hij advies bij een sportblessure. "Maar als het gaat om Gods Woord, dan wil ik de verbinding met God houden en op die manier zelf keuzes maken." Vastenhoud noemt dit zelfs "de Heilige Geest buitenspel zetten".
Het bedenken van een thema en een indeling voor een preek doet hij zelf. "Ik lees en kijk wat er komt bovendrijven. Ik ga hardlopen of op de racefiets en dat is tegelijk een tijd van gebed."
Preekregister
Voor het bijhouden van de uitgesproken preken gebruikt hij eenvoudigweg Excel. Elke maandagochtend vult hij handmatig de gehouden preek in. In het register kan hij sorteren op ‘gemeente’ en zo zien welke Bijbelteksten daar door hem zijn behandeld.
"Ik ken ook een collega die niets vastlegt en die altijd de meest recente preek gebruikt in een andere gemeente. Dat werkt natuurlijk ook."
Als de dominee tijdens zijn stille tijd een tekst tegenkomt die hij zou willen bepreken, dan maakt hij een aantekening in het preekregister. "Ik hoef bijna nooit na te denken over het kiezen van een tekst."
Profeten
Preken uit de profeten vindt Vastenhoud niet eenvoudig. Welke profetie wordt genoemd, is deze al vervuld en wat betekent dit concreet voor ons? Dat zijn vragen die bij hem opkomen. "Je kunt niet met speculaties of onduidelijkheid de preekstoel opgaan", vindt hij. Dan is grondig onderzoek nodig, aldus de dominee.
Hij leest Engelse en Duitse boeken. Af en toe pakt hij zijn iPad erbij en maakt een foto van een Duitse tekst. Via Google Lens lukt het dan om een redelijke Nederlandse versie te lezen. "Engels lezen lukt me aardig, maar Engels spreken vind ik ingewikkeld."
Tot slot noemt de dominee een ethisch vraagstuk rond AI. Hij vraagt zich hardop af of het energiegebruik en het vele benodigde water om de computers te koelen in verhouding staan tot wat het oplevert. "Moeten we die computers zoveel rekenwerk laten doen voor dingen die we net zo goed of misschien wel beter zelf kunnen doen?"
Dominee Ad Vastenhoud studeerde parttime theologie terwijl hij werkte als docent wiskunde. Hij heeft zeker geen talenknobbel en vooral Grieks was en is moeilijk voor hem. Hij heeft de studie theologie met succes afgerond. Hij gebruikt graag de computer en bijvoorbeeld het programma Studiebijbel. Dit gebruikt hij voor het onderzoeken van de grondtaal bij de voorbereiding van preken.
Voor Vastenhoud is duidelijk: AI kan helpen, maar mag de plaats van geloof en bezinning niet innemen. Daarom pleit hij voor terughoudendheid in het gebruik van AI binnen de theologie.
Kunstmatige intelligentie (AI)
Voor de gewone gebruiker is AI een hulpmiddel dat heldere antwoorden formuleert op moeilijke vragen, gebaseerd op veel data. AI is vooral toegankelijk via tools zoals chatbots (bijvoorbeeld ChatGPT of Gemini), vertaalapps (Google Lens of DeepL) of zoekmachines (bijvoorbeeld Duck.ai).
Hoe werkt AI?
AI-systemen zijn getraind op grote hoeveelheden data, zoals teksten, afbeeldingen of gesprekken. Deze systemen "leren" door patronen te ontdekken: een chatbot herkent bijvoorbeeld hoe zinnen zijn opgebouwd en genereert antwoorden op basis van eerdere gesprekken. Respons van gebruikers leidt tot bijstelling van deze patronen. Voor een theoloog kan AI helpen bij het vertalen van teksten, het samenvatten van artikelen of het zoeken naar achtergrondinformatie. AI heeft geen bewustzijn, geloof, oordeel of intentie: het combineert enkel bestaande informatie op een nieuwe manier.
Voordelen:
Snelheid: AI levert binnen enkele seconden antwoorden, samenvattingen of vertalingen.
Toegankelijkheid: Complexe teksten (bijvoorbeeld Duitse theologische werken) worden begrijpelijker via vertaaltools.
Praktische hulp: Van het opstellen van een e-mail tot het vinden van Bijbelverwijzingen.
Beperkingen:
Geen diepgang: AI begrijpt geen context, geloof of ethiek. Een preek schrijven zonder menselijke reflectie mist diepgang.
Foutgevoelig: AI kan onjuiste of vooringenomen informatie geven, omdat het afhankelijk is van de data waarop het is getraind.
Ethische vragen: Energieverbruik en privacy zijn belangrijke overwegingen.
Voor theologen is AI een hulpmiddel dat bewust moet worden gebruikt. AI is zeker geen vervanging voor menselijke bezinning, stille tijd, gebed en het werk van de Heilige Geest. Het kan praktische taken verlichten, maar de kern van geloof en interpretatie blijft een persoonlijke relatie met God.
AI uitgelegd
In de serie ‘AI uitgelegd’ laten we zien hoe AI (artificial intelligence of kunstmatige intelligentie) in de praktijk wordt gebruikt, van werkvloer tot woonkamer.