Aziatische hoornaar rukt op: “We zijn te lang naïef geweest”
GOEREE-OVERFLAKKEE - De opkomst van de Aziatische hoornaar baart imkers grote zorgen. Het is een groter en krachtiger insect dan de inheemse Europese hoornaar, met gevolgen voor imkers, fruittelers en bewoners. Ook op Goeree-Overflakkee neemt het aantal waarnemingen toe. Imker en secretaris van de imkervereniging Imkers van Goeree-Overflakkee, Servaas van der Horst, ziet de ontwikkeling van dichtbij. “We weten eigenlijk al wat er gaat gebeuren. Kijk maar naar Frankrijk.”
Door Saskia van den Berg-Hameeteman
De Aziatische hoornaar bereikte Nederland ongeveer acht jaar geleden via Zeeland. Op Goeree-Overflakkee werd de soort zo’n twee jaar geleden voor het eerst gezien. “In het begin lachten we erom. We dachten dat ze de oversteek over het Grevelingenmeer niet zouden maken. Dat was naïef.”
Inmiddels verschijnen ze vaker en eerder, al in het voorjaar in plaats van in de zomer. “Binnen één à twee weken verwacht ik de eerste koninginnen weer te zien”, verzucht Van der Horst.
Grote druk op bijen
Voor honingbijen vormt de Aziatische hoornaar een serieuze bedreiging. “Ze hangen letterlijk voor de ingang van de bijenkast en grijpen de bijen uit de lucht. Bij meer dan vier hoornaars per kast raken bijenvolken in paniek en stoppen ze met uitvliegen. Doordat er te weinig eten in de kast aanwezig is, verhongert het volk.”
Hoewel de schade op het eiland nú nog beperkt is, zijn de signalen duidelijk. In andere landen zijn complete bijenstanden verdwenen. “In België, Frankrijk en Spanje zie je dat massaal gebeuren.”
Niet alleen een probleem voor imkers
Het probleem is breder dan alleen de bijenteelt. “Ze eten alles wat ze kunnen pakken: wilde bijen, vlinders, vliegen, wespen. Alles gaat eraan.”
Een nest kan jaarlijks tot wel elf kilo aan insecten verorberen, met gevolgen voor de biodiversiteit én de voedselvoorziening. “Bestuiving komt onder druk te staan. In Frankrijk zie je al dat opbrengsten in boomgaarden dalen.”
Ook fruittelers hier zullen op den duur steeds meer overlast ervaren. “In de late zomer prikken ze het fruit aan, zowel rijp als goed fruit. Al dat fruit kun je weggooien. Dus ze vermoorden de bestuivers en tasten het fruit aan.” Met een knipoog zegt Van der Horst: “En met een beetje pech vermoorden ze ook nog de teler.”
Agressie en risico’s
De Aziatische hoornaar is niet agressiever richting mensen dan gewone wespen, maar wel gevaarlijker bij verstoring van het nest. “Kom je in de buurt, dan verdedigen ze massaal. En ze stoppen niet.”
“Een steek van de Aziatische hoornaar is niet per se gevaarlijker, wel pijnlijker.” Incidenten met meerdere steken kunnen ernstige gezondheidsgevolgen hebben. Toch wil Van der Horst geen paniek zaaien. “Voor de meeste mensen valt het risico mee, maar onderschat het niet.”
Wat kunnen imkers doen?
Imkers proberen hun bijen op verschillende manieren te beschermen. Zo worden er zogeheten ‘muilkorven’ geplaatst bij de ingang van de kast en wordt de omgeving door middel van beplanting aangepast om het jagen moeilijker te maken.
Ook wordt geëxperimenteerd met elektrische harpen die hoornaars doden voordat ze de kast bereiken. “Maar eerlijk is eerlijk: het blijft vooral schade beperken.”
Daarnaast proberen imkers hun volkjes weerbaarder te maken door middel van menselijke selectie. Ze gaan vooral door met de sterke volkjes.
Cruciale rol voor inwoners
In het voorjaar ligt de sleutel juist bij inwoners. In maart en april verschijnen de jonge koninginnen die nieuwe nesten starten. Hoewel een groot deel van de koninginnen het voorjaar van nature niet overleeft, is het in de eerste fase toch belangrijk om de koninginnen te vangen. “Ieder hoornaarnest brengt minimaal vijf nieuwe hoornaarnesten voort.”
Het plaatsen van vallen is de eerste stap. Volgens Van der Horst maakt het veel uit welke vallen je gebruikt. “Je kunt koninginnen in het vroege voorjaar vrij eenvoudig vangen met zoet lokmiddel. Denk aan een mengsel van suiker, bier en wijn, of speciale lokstoffen.”
Daarbij is het cruciaal dat de val selectief is. “We willen geen bijvangst van andere insecten. Die hebben ook een functie in de natuur.”
Nieuwe typen vallen zijn zo ontworpen dat alleen Aziatische hoornaars erin blijven zitten. Andere insecten kunnen er weer uit en de Europese hoornaar kan er niet in, want die is groter. “Dat is een grote verbetering ten opzichte van vroeger, toen alles in de val verdween.”
Controleer regelmatig de vallen. De gevangen hoornaars kunnen vervolgens eenvoudig worden gedood, bijvoorbeeld door ze in de vriezer te plaatsen. “Gebruik geen gif, dat komt ook weer in de natuur terecht en kan andere dieren of de mens schaden.”
Naast het plaatsen van vallen is het belangrijk om embryonale nestjes te verwijderen.
“Dat zijn kleine nestjes, ongeveer ter grootte van een pingpongbal of tennisbal. Die zitten onder een afdak, in een schuurtje of onder een veranda. Overal waar het droog en beschut is. Die kunnen mensen zelf nog verwijderen. Observeer het nestje en wacht totdat de koningin het nestje invliegt – anders maakt ze ergens anders weer een nieuwe. Als de koningin erin zit, zet je er een pot over en sluit deze af. Deze pot zet je drie dagen in de vriezer, zodat de koningin en de eitjes dood zijn. Korter heeft geen zin, dat kunnen ze overleven. Je voorkomt dat er honderden nieuwe hoornaars ontstaan en tientallen nieuwe koninginnen die het jaar daarop weer zelf nesten gaan maken.”
Van der Horst waarschuwt wel: “Zodra je de koningin niet meer ziet uitvliegen, maar alleen de werksters, dan moet je niet meer in de buurt komen van het nest. Dan wordt het gevaarlijk, omdat ze het nest gaan verdedigen.”
Twijfel je of het een embryonaal of secundair nest is of durf je het zelf niet te verwijderen? Dan mag er contact worden opgenomen met secretariaat@imkersvango.nl.
Naast zelf ingrijpen blijft melden belangrijk. “Hoe eerder we weten waar ze zitten, hoe groter de kans dat we ze kunnen stoppen.”
Inwoners kunnen waarnemingen doorgeven via landelijke meldpunten zoals waarnemingen.nl.
Gemeente en preventie
De aanpak van overheden noemt Van der Horst veel te terughoudend.
Hij pleit voor een gezamenlijke aanpak, waarbij gemeenten actief helpen met monitoring en bestrijding. “Op Schouwen-Duiveland en in de Hoeksche Waard zijn honderden valletjes aangeschaft en verspreid over plekken waar de meeste nesten vorig jaar zaten. Hier op Goeree-Overflakkee proberen we al twee jaar een overleg met de gemeente te krijgen. Inmiddels spreek ik in ieder geval de groenvoorziening, dat is een eerste stap. Het mooie van valletjes is dat elk nest dat je hiermee uitschakelt, je als gemeente niet zelf hoeft te verwijderen. Dat scheelt kosten en werk.”
Twee kampen in het debat
Binnen de wetenschap en natuurorganisaties bestaan verschillende visies. Sommige rapporten stellen dat uitroeiing niet haalbaar is en dat we moeten leren leven met de soort.
Andere experts pleiten juist voor actieve bestrijding. Van der Horst begrijpt beide kanten, maar maakt zich zorgen over de gevolgen van niets doen. “Als we wachten, lopen de aantallen exponentieel op.”
Vooruitblik
De verwachting is dat de Aziatische hoornaar zich blijvend zal vestigen. De vraag is vooral hoe snel en hoe groot het probleem wordt. Voor imkers betekent dat niet opgeven, maar slim werken en de weerbaarheid van bijenvolken vergroten.
“We staan nu nog op een punt dat we kunnen ingrijpen. Maar dat venster sluit snel.”
Zijn boodschap aan inwoners is duidelijk: “Blijf alert, meld waarnemingen en grijp in als het nog veilig kan. Dit is niet alleen een probleem van imkers. Dit raakt ons allemaal.”
