"Je zit daar niet voor jezelf, maar voor de democratie"
GOEDEREEDE - De deuren van het stemlokaal gaan open. Op tafel liggen formulieren, een lijst met namen en een bakje met rode potloodjes. Achter de tafel neemt Willem-Jan Tanis plaats. De eerste kiezer schuift een stempas over tafel en krijgt een groot stembiljet aangereikt.
Tekst en foto: Ben Hameeteman
Voor de meeste mensen duurt het maar een paar minuten. Een hokje rood kleuren en weer naar buiten. Voor Willem-Jan Tanis (57) uit Goedereede duurt zo’n verkiezingsdag bijna twaalf uur. Als voorzitter van stembureau Oostdam bewaakt hij sinds 2012 het stemproces. Van het openen van de deuren tot het tellen van honderden stemmen.
Grijze sluier
De ochtendmist hangt nog laag boven de polders als ik richting Goedereede rijd. Achter de laatste huizenrij van het dorp ligt het landschap verscholen onder een grijze sluier. Pas wanneer de mist langzaam optrekt, verschijnt vanuit de keuken van Willem-Jan Tanis het uitzicht waar je hier nooit genoeg van krijgt. Velden, bosranden en een brede horizon.
Eerst maar even op de foto. Op de keukentafel ligt al een kandidatenlijst. Willem-Jan houdt in zijn linkerhand een stempas en in zijn rechterhand het rode potlood. Het bekende symbool van verkiezingsdagen. Hij lacht even. "Eigenlijk is het heel simpel", zegt hij. "Maar er zit veel meer werk achter dan mensen denken."
Gewoon een rol in het dorp
Willem-Jan praat rustig en nuchter. Geen grote woorden, wel een duidelijke overtuiging. Hij is getrouwd en samen hebben ze twee zoons. In het dagelijks leven runt Willem-Jan samen met zijn broer een ICT-bedrijf. Praktisch werk: storingen oplossen en netwerken draaiend houden.
Die praktische instelling zie je ook terug op het stembureau. Jaren geleden zocht de gemeente mensen die wilden helpen bij verkiezingen. Willem-Jan meldde zich aan. Sindsdien maakt hij deel uit van het team dat tijdens verkiezingsdagen het stemlokaal Oostdam bemenst.
"Je doet gewoon iets voor de samenleving", zegt hij. "Iedereen moet kunnen stemmen. Dan moet het ook goed geregeld zijn."
Een dag die vroeg begint
Voor kiezers begint een verkiezingsdag pas als ze het stembureau binnenlopen. Voor de mensen achter de tafel start de dag veel eerder.
Het stemlokaal krijgt eerst zijn inrichting. Tafels staan klaar. Rode potloodjes liggen op hun plek. De stembus krijgt een controle en een verzegeling. Lijsten en formulieren liggen gereed voordat de eerste kiezer binnenkomt.
Alles verloopt volgens de regels van de Kieswet. Die regels moeten ervoor zorgen dat verkiezingen betrouwbaar blijven. Daarom krijgen leden van een stembureau vooraf instructie van de gemeente. Willem-Jan haalt zijn schouders op. "Als je de regels kent, gaat het eigenlijk vanzelf."
Het ritme van stemmen
Zodra het stembureau open gaat, ontstaat een vast ritme. Kiezers lopen binnen, tonen hun stempas en identiteitsbewijs en krijgen daarna een stembiljet.
Het lijkt een eenvoudige handeling. Toch schuilt er een belangrijk principe achter. De controle op de stempas voorkomt dat iemand twee keer stemt. Tegelijk blijft het stemgeheim volledig beschermd.
Willem-Jan vinkt de naam af op de lijst en schuift het stembiljet over tafel. "Je weet dat iemand heeft gestemd", zegt hij. "Maar je weet nooit wat iemand stemt. En dat is precies de bedoeling."
Bekende gezichten
In een Flakkees dorp kent iedereen elkaar. Dat merk je ook op een stembureau. Dorpsgenoten lopen binnen. Bekenden uit het dagelijks leven. Toch maakt dat voor de procedure geen verschil. Iedereen toont een identiteitsbewijs. Iedereen levert een stempas in. Ook als je elkaar al jaren kent. "De regels gelden voor iedereen", zegt Willem-Jan. "Dat hoort bij eerlijk stemmen."
Momenten die je bijblijven
Tussen de gewone stemmers door gebeuren soms dingen die indruk maken. Soms komt iemand stemmen die duidelijk moeite heeft om te begrijpen wat er gebeurt. Bijvoorbeeld door dementie of alzheimer. Op dat moment raken regels en menselijkheid elkaar.
"Dan zie je dat iemand het eigenlijk niet meer goed begrijpt en hulp nodig heeft", vertelt Willem-Jan. "Maar volgens de regels mag dat niet. Iemand met fysieke problemen mag je wel helpen, maar mensen met geestelijke problemen niet." Hij kijkt even naar de stempas op tafel. "Dat vind ik moeilijk."
De drukte van de avond
Overdag blijft het vaak rustig. In de avond verandert het tempo. Veel mensen stemmen na hun werk. Dan kan het ineens druk worden bij het stemlokaal. Soms ontstaat er een korte rij. Toch blijft de sfeer meestal ontspannen. Mensen lopen binnen, maken een praatje en vertrekken weer.
"De meeste mensen weten precies hoe het werkt", zegt Willem-Jan. "En als iemand twijfelt, leggen we het gewoon uit."
Als de deur sluit
Precies om negen uur sluit het stembureau. Wie dan nog binnen staat, mag zijn stem nog uitbrengen. Daarna begint een ander hoofdstuk van de dag. Het tellen.
De stembus gaat open en alle biljetten komen op tafel. Grote stapels papier vullen langzaam de ruimte. Eerst vouwen de tellers de biljetten open. Daarna sorteren ze per partij. Dat werk vraagt ruimte en concentratie. "Er liggen dan overal in het stembureau grote stapels papier", zegt Willem-Jan.
Stemmen tellen
Daarna begint het nauwkeurige telwerk. Iedere stem krijgt een controle en een telling. De stemmen liggen uiteindelijk per partij en per kandidaat op tafel. Het werk verloopt in meerdere rondes. Verschillende mensen controleren elkaar. Klopt een aantal niet, dan begint het tellen opnieuw. "Het moet gewoon kloppen", zegt Willem-Jan.
In Nederland gebeurt het tellen nog steeds grotendeels met de hand. Juist daardoor blijft het proces controleerbaar.
Wanneer een stem ongeldig is
Niet elk stembiljet blijkt uiteindelijk geldig. Soms kleuren mensen meerdere vakjes rood. Soms schrijven ze iets op het biljet. In andere gevallen blijft het papier leeg. Een leeg biljet telt als blanco stem. Een biljet met meerdere vakjes geldt als ongeldig.
Ook deze stemmen komen terecht in het proces-verbaal van het stembureau. Dat document vormt het officiële verslag van de verkiezingsdag.
Een lange dag
Na het tellen van de stemmen zit het werk voor Willem-Jan er nog niet direct op. Als voorzitter heeft hij een laatste verantwoordelijkheid. Hij stelt het proces-verbaal op. Daarin noteert hij nauwkeurig het aantal stemmen, het aantal geldige en ongeldige biljetten en eventuele bijzonderheden van de dag.
Daarna pakt hij de papieren bij elkaar en rijdt naar het gemeentehuis. Daar levert hij het proces-verbaal persoonlijk in. Pas daarna zit zijn taak als voorzitter erop.
Een biertje
Als hij thuiskomt, is het vaak diep in de nacht. Hij ploft op de bank, zet de televisie aan en pakt een biertje. Op het scherm verschijnen de eerste uitslagen. Even kijkt hij hoe de stemmen vallen. Daarna gaat het licht uit.
Niet veel later klinkt de wekker alweer en begint een nieuwe dag. Dan stapt Willem-Jan in de auto naar Rotterdam, waar een gewone werkdag wacht.
Het rode potlood ligt dan allang weer opgeborgen in de verkiezingskist. Tot het weer tijd is om te tellen, te controleren en te waken over dat ene kleine rode vakje.
