Commentaar: Veiligheidsparadox
Op basis van de landelijke criminaliteitscijfers zijn we in Nederland veiliger dan decennia geleden, maar tegelijkertijd neemt het gevoel van onveiligheid toe. Met een mooi woord heet dat de veiligheidsparadox. Met het oog op 'Stellendam' is daar wel iets over te zeggen.
Door Gert Klok
In november vorig jaar volgde een bewoner van de asielboot in Stellendam een meisje vanaf de sportschool tot in haar woning. Gelukkig was haar broer thuis, waarna de man wegvluchtte en uiteindelijk werd overmeesterd en overgedragen aan de politie. Omdat zowel politie als COA niet inhoudelijk wilden reageren, gaan we ervan uit dat dit een korte maar feitelijke weergave is van wat er is gebeurd. Niet voor niets werd de aangehouden asielzoeker kort na het incident overgeplaatst naar een andere locatie.
Voorbarig
Met het groeiende aantal asielzoekers dat naar Nederland komt en voor wie een opvangplek moet worden gevonden, vormen deze mensen al snel een zondebok. Zoals vorige week, toen een man werd aangehouden na een incident in een woning aan de Langeweg in Stellendam. Alleen al het feit dat in het dorp een asielopvang is gevestigd, was voor sommigen op sociale media voldoende om zonder nadere informatie te concluderen dat het om een asielzoeker moest gaan. Dat bleek niet zo te zijn. Het is exemplarisch voor hoe een deel van de inwoners een steeds hardere houding aanneemt tegenover asielzoekers, mede gevoed door ernstige incidenten elders in het land. Sociale media versterken dat mechanisme, maar daaronder ligt een dieper probleem: een groeiend gevoel van onveiligheid.
De gebeurtenissen zorgen bij veel mensen in Stellendam voor een toenemend gevoel van onveiligheid. En ook in Middelharnis, waar de andere opvanglocatie is gevestigd, werden vooraf zorgen uitgesproken over mogelijke incidenten. Hier komt de paradox om de hoek kijken. Op basis van cijfers – bijvoorbeeld uit de Veiligheidsmonitor – kan worden geconcludeerd dat grootschalige overlast en incidenten relatief beperkt blijven. Gemeente en COA geven ook aan dat de opvang over het algemeen rustig verloopt, al betekent dat niet dat er nooit iets gebeurt. Heftige incidenten zoals in Stellendam zijn gelukkig uitzonderingen.
Trigger
Tegelijk laten andere cijfers zien dat gevoelens van onveiligheid breed leven. Een aanzienlijk deel van de Nederlanders – en met name vrouwen – geeft in onderzoeken aan zich weleens onveilig te voelen, bijvoorbeeld op straat in het donker. Het eiland vormt daarop vermoedelijk geen uitzondering. Mensen kunnen zich onveilig voelen in een objectief veilige omgeving omdat hun persoonlijke kwetsbaarheid, hun inschatting van risico en het sociale klimaat in de buurt zwaarder wegen dan de feitelijke criminaliteitscijfers. Onderzoek naar veiligheidsbeleving in stedelijke wijken, onder meer aan de Erasmus Universiteit, laat zien dat beleving en statistiek vaak uiteenlopen.
Een belangrijke trigger voor dat gevoel is een heftig incident, versterkt door logische en soms intense media-aandacht. Denk aan de zaak van de 17-jarige Lisa. Het meisje kwam de verkeerde asielzoeker tegen en werd vermoord, een gebeurtenis die diepe indruk maakte in het hele land. En recent gebeurde er dus ook in Stellendam iets wat bij veel mensen de gedachte oproept: dat had mijn dochter, zus of vriendin kunnen zijn. Dat gevoel is vaak sterker dan cijfers die iets anders suggereren. De nabijheid van een incident - het idee dat het hier gebeurt, in je eigen dorp - weegt zwaarder dan statistische gemiddelden. In donkere steegjes of op onverlichte fietspaden wint emotie het van ratio.
Terugdringen
De veiligheidsparadox stelt ons als lokale samenleving voor een belangrijke vraag: hoe kunnen we zowel daadwerkelijke onveiligheid als het gevoel van onveiligheid terugdringen? Geen asielzoekers meer opvangen klinkt voor sommigen als een eenvoudige oplossing, maar de realiteit is dat gemeenten gebonden zijn aan landelijke afspraken en wettelijke kaders. Beleidswijzigingen rond instroom en toelating worden in Den Haag bepaald en zijn bovendien ingebed in Europese regelgeving.
Dat neemt niet weg dat er op lokaal niveau wel degelijk stappen te zetten zijn. Denk aan een schouw van het eiland, waarbij met name vrouwen kunnen aangeven waar zij zich onveilig voelen. Verbeterde verlichting langs fietspaden, het wegnemen van donkere plekken en waar nodig gericht cameratoezicht kunnen bijdragen aan een veiliger gevoel. Ook buurtpreventie en zichtbare handhaving vergroten de ervaren veiligheid. Onderzoek laat zien dat een verhoogde pakkans vaak effectiever werkt als afschrikmiddel dan enkel zwaardere straffen.
Gedrag
De moeilijkste verandering blijft die van menselijk gedrag. Dat raakt aan opvoeding, normen en cultuur, maar ook aan duidelijke consequenties bij grensoverschrijdend gedrag. Wanneer een asielzoeker wordt veroordeeld voor een ernstig misdrijf, kan dat gevolgen hebben voor de asielprocedure. Bij statushouders kan in bepaalde gevallen de verblijfsvergunning worden ingetrokken, afhankelijk van de aard en ernst van het delict en binnen de grenzen van nationale en internationale wetgeving. Dat geldt overigens niet alleen voor nieuwkomers: ook wie hier geboren en getogen is, moet kunnen rekenen op een duidelijke en zichtbare handhaving van de wet.
De veiligheid van vrouwen (en van iedereen op het eiland) verdient meer dan relativerende statistieken alleen. Juist daarom moeten we zowel de feiten onder ogen zien als het gevoel serieus nemen. Alleen dan kan de veiligheidsparadox worden doorbroken.