Ethiek: Leiderschap in de kerk
Onlangs las ik in de krant over een promotieonderzoek rond leiderschap in de kerk. De betreffende studie, die ongetwijfeld grondig en doordacht zal zijn, heb ik nog niet kunnen lezen. Wel begreep ik dat er een congres over dit thema zal worden georganiseerd. Dat zijn op zichzelf goede zaken. Het is immers belangrijk hoe wij in de kerk met elkaar omgaan en hoe er leiding wordt gegeven. In de samenleving is leiderschap een veelbesproken onderwerp. Een fabriek heeft een directeur nodig die de doelen van de onderneming bewaakt. Als dat niet zorgvuldig gebeurt, kan een bedrijf in moeilijkheden raken of zelfs failliet gaan. Een school heeft leiding nodig om ervoor te zorgen dat het onderwijs goed verloopt en kinderen krijgen wat zij nodig hebben. In die zin is ook in de kerk leiding nodig. De diensten op zondag moeten op tijd beginnen, het gebouw moet worden voorbereid, taken moeten worden verdeeld. Dat vraagt organisatie en verantwoordelijkheid.
Maar leiderschap gaat in onze tijd vaak verder dan het regelen van praktische zaken. Het betekent ook dat een organisatie voortdurend haar koers bepaalt, doelstellingen formuleert en evalueert, beleid ontwikkelt en bijstuurt. En dan rijst de vraag of die manier van denken wel past bij de kerk. Moeten wij in de kerk spreken over visieontwikkeling, strategie en doelgericht management, zoals dat in bedrijven en instellingen gebeurt? Of doen we dan ongemerkt iets wat niet past bij het wezen van de gemeente van Christus?
Laat ik beginnen bij het fundament. De kerk is niet in de eerste plaats een organisatie van mensen, maar het lichaam van de Heere Jezus Christus. Zij is een geestelijk lichaam. Dat betekent dat andere regels gelden dan in een bedrijf of instelling. In de kerk gaat het niet om winst, groei in aantallen of zichtbare resultaten in aardse zin. Het gaat om de verkondiging van het Evangelie en de bediening van de sacramenten. Daardoor wil de Heilige Geest de kerk bouwen en bewaren. Het werk van de kerk is in diepste zin Gods werk.
Leiderschap in wereldlijke zin heeft altijd iets van doelmatigheid en efficiëntie in zich. Middelen moeten zo worden ingezet dat het maximale resultaat wordt bereikt. Tijd is geld. Processen moeten soepel verlopen. In de kerk ligt dat anders. Natuurlijk moeten wij zorgvuldig omgaan met middelen en verantwoordelijkheden, maar het hart van de kerk wordt niet bepaald door efficiëntie. Het gaat om de waarheid van het Evangelie en om mensen die onder dat Woord worden gebracht. Dat werk laat zich niet sturen volgens de regels van managementliteratuur.
We lezen in Handelingen hoe Filippus door de Heilige Geest wordt gezonden naar een woeste weg, om daar één enkele kamerling het Evangelie uit te leggen. Hij verlaat een bloeiende gemeente in Samaria om één man te ontmoeten op een woeste weg. In menselijke ogen is dat geen efficiënte inzet van tijd en energie. Maar in Gods Koninkrijk gelden andere maatstaven. Daar is één ziel van oneindige waarde. Dat maakt dat moderne termen als leiderschap en strategie soms wat vreemd aandoen wanneer ze zonder onderscheid op de kerk worden toegepast.
Dat brengt mij bij een andere gedachte. De kerk kent ambten. Die zijn door Christus Zelf aan Zijn gemeente gegeven. In die ambten wordt leiding gegeven, maar het is een leiding in de vorm van dienst. De ambtsdragers staan niet boven de gemeente als managers, maar midden in de gemeente als dienaren. Zij zijn geroepen om te waken over de leer, om het Woord te bedienen, om herderlijk zorg te dragen voor de kudde. Dat is een andere vorm van leiding dan wij gewend zijn in bedrijven en scholen.
In het bedrijfsleven moet vaak snel worden beslist. Tijdverlies kost geld. In de kerk mag - en moet - er tijd zijn. Tijd om te luisteren. Tijd om te bidden. Tijd om samen de Schrift te openen. Als iets vandaag niet kan worden afgerond, dan moet het misschien later. De Heere werkt niet volgens onze agenda. Hij doet alle dingen op Zijn tijd. Dat vraagt geduld en ootmoed.
De kerk is een planting van de Heere. Wat een wonder dat Hij, ondanks alle gebreken en tekortkomingen van mensen, Zijn kerk wil bouwen. Dat bouwen gaat rustig en gestadig voort. Niet altijd zichtbaar indrukwekkend, niet altijd meetbaar in cijfers, maar wel naar Zijn belofte. En bij dat alles wil de Heere gebrekkige mensen gebruiken. Niet als leiders in de moderne zin van het woord, maar als dienaren.
De Heere Jezus Zelf heeft gezegd dat Hij in het midden van de Zijnen is als Eén Die dient. Hij is het Hoofd van de kerk. Misschien is dat wel het belangrijkste wat wij over leiderschap in de kerk kunnen zeggen: dat wij Hem mogen volgen. Waar Hij dient, daar mogen wij dienen. Waar Hij het Woord opent, daar mogen wij luisteren en spreken. En waar Hij bouwt, daar mogen wij ons verwonderen.